BSPTS – Rigo Concept. Na czym polega terapia skoliozy?

Skolioza nie jest wyłącznie bocznym skrzywieniem widocznym podczas patrzenia na plecy. To trójwymiarowa deformacja kręgosłupa i tułowia, która może obejmować boczne wygięcie, rotację kręgów oraz zmianę naturalnego ustawienia kręgosłupa w płaszczyźnie strzałkowej. Z tego powodu ćwiczenia dla osoby ze skoliozą powinny być dopasowane do konkretnego układu skrzywienia, a nie ograniczać się do ogólnego wzmacniania pleców. BSPTS to specjalistyczne podejście stosowane w zachowawczym leczeniu skolioz i innych deformacji kręgosłupa. Opiera się na indywidualnej ocenie pacjenta, trójwymiarowej korekcji postawy, odpowiednio ukierunkowanym oddechu, aktywacji mięśni oraz przenoszeniu wypracowanej korekcji do codziennych czynności. Metoda nie polega więc na wykonywaniu jednego uniwersalnego zestawu ćwiczeń – sposób terapii dobiera się do rodzaju skrzywienia, wieku, etapu wzrostu i możliwości pacjenta.

Co oznacza skrót BSPTS?

BSPTS to skrót od Barcelona Scoliosis Physical Therapy School, czyli Barcelońskiej Szkoły Fizjoterapii Skolioz. Szkoła rozwija podejście do fizjoterapii skolioz oparte na doświadczeniach metody Schroth oraz zasadach fizjoterapeutycznych ćwiczeń specyficznych dla skoliozy, określanych skrótem PSSE.

Rigo Concept jest koncepcją rozwijaną przez doktora Manuela Rigo. Łączy wiedzę dotyczącą trójwymiarowej budowy skoliozy, ocenę kliniczną i radiologiczną, klasyfikację wzorca skrzywienia oraz indywidualnie dobrane strategie korekcyjne. BSPTS nie jest nazwą pojedynczego ćwiczenia ani urządzenia, lecz rozbudowanym systemem oceny i prowadzenia terapii pacjentów ze skoliozą i innymi zmianami ustawienia kręgosłupa.

Czym są ćwiczenia PSSE?

PSSE, czyli Physiotherapy Scoliosis Specific Exercises, to fizjoterapeutyczne ćwiczenia specyficzne dla skoliozy. Ich cechą charakterystyczną jest dopasowanie do indywidualnego wzorca skrzywienia oraz praca nad aktywną korekcją w trzech płaszczyznach.

Ćwiczenia PSSE mogą obejmować:

• trójwymiarową autokorekcję postawy,
• kontrolę ustawienia miednicy, tułowia i obręczy barkowej,
• kierowanie oddechu do wybranych obszarów klatki piersiowej,
• stabilizację uzyskanej pozycji,
• naukę prawidłowego ustawienia podczas codziennych czynności,
• edukację pacjenta dotyczącą jego rodzaju skrzywienia.

Wytyczne SOSORT zalecają, aby ćwiczenia specyficzne dla skoliozy były indywidualizowane, prowadzone przez odpowiednio przygotowanego terapeutę i dostosowane do potrzeb pacjenta. Mogą być elementem samodzielnego postępowania zachowawczego lub uzupełniać leczenie gorsetowe.

Dlaczego skolioza wymaga trójwymiarowej korekcji?

W skoliozie kręgosłup nie odchyla się jedynie w prawą lub lewą stronę. Dochodzi również do rotacji kręgów, zmiany kształtu klatki piersiowej i powstawania asymetrii tułowia. U jednego pacjenta bardziej widoczny może być garb żebrowy, u innego przesunięcie tułowia, nierówne ustawienie barków, asymetria talii albo zmiana położenia miednicy.

Dlatego polecenie, aby dziecko po prostu „usiadło prosto”, zwykle nie rozwiązuje problemu. Pozycja, która z zewnątrz wygląda na bardziej wyprostowaną, może nadal utrwalać rotację lub przesunięcie charakterystyczne dla danego skrzywienia.

W terapii BSPTS fizjoterapeuta analizuje, w jaki sposób poszczególne części tułowia przemieszczają się względem siebie. Na tej podstawie uczy pacjenta korekcji dopasowanej do jego budowy, zamiast stosować identyczne ustawienie dla wszystkich osób ze skoliozą.

Cztery główne zasady BSPTS

Rigo Concept opiera się na czterech podstawowych zasadach:

• trójwymiarowej, stabilnej korekcji postawy,
• technice ekspansji,
• aktywacji mięśni,
• integracji korekcji z ruchem i codziennym funkcjonowaniem.

Trójwymiarowa, stabilna korekcja postawy

Pierwszym etapem jest odnalezienie ustawienia, które zmniejsza charakterystyczne dla pacjenta przesunięcia i rotacje. Korekcja może obejmować zmianę ustawienia miednicy, wydłużenie tułowia, przesunięcie określonych segmentów oraz poprawę ustawienia klatki piersiowej i barków.

Nie chodzi jednak o maksymalne „wyciągnięcie się” ani napinanie całego ciała. Pozycja powinna umożliwiać oddychanie, aktywną pracę mięśni i utrzymanie równowagi bez tworzenia nowych kompensacji.

Na początku pacjent może korzystać z lustra, instrukcji słownych, dotyku terapeuty oraz odpowiedniego ustawienia przy ścianie, drabinkach lub innych stabilnych punktach podparcia. Z czasem powinien coraz lepiej rozpoznawać prawidłową korekcję bez stałej kontroli wzrokowej.

Technika ekspansji

Skolioza może powodować zapadnięcie lub zmniejszenie objętości określonych obszarów tułowia. Technika ekspansji ma pomóc pacjentowi skierować ruch i oddech do miejsc wymagających otwarcia oraz lepszej kontroli.

Nie jest to zwykłe wykonywanie głębokich wdechów. Kierunek ekspansji dobiera się do wzorca skrzywienia. Terapeuta może wykorzystywać dotyk, ustawienie ciała i polecenia, aby ułatwić pacjentowi odczucie, w którym kierunku powinny poruszać się żebra lub określona część tułowia.

Oddech staje się w ten sposób jednym z elementów aktywnej korekcji trójwymiarowej. Nie zastępuje on jednak właściwego ustawienia miednicy, kręgosłupa i klatki piersiowej.

Aktywacja mięśni

Po uzyskaniu odpowiedniej korekcji pacjent uczy się utrzymywać ją poprzez aktywną pracę mięśni. Stabilizacja może obejmować mięśnie tułowia, obręczy barkowej, miednicy i kończyn, zależnie od wykonywanego zadania.

Celem nie jest wzmacnianie jednej, przypadkowo wybranej strony ciała. Aktywacja ma utrwalić indywidualną korekcję bez nasilania rotacji, przesunięć lub nadmiernego usztywnienia.

Ćwiczenia mogą być wykonywane w leżeniu, siadzie, klęku lub pozycji stojącej. Stopień trudności zwiększa się dopiero wtedy, gdy pacjent potrafi utrzymać właściwe ustawienie i swobodnie oddychać.

Integracja korekcji

Ostatnim ważnym elementem jest wykorzystanie nowej kontroli postawy poza gabinetem. Pacjent uczy się, jak siedzieć podczas lekcji, stać, chodzić, podnosić przedmioty, nosić plecak oraz wykonywać inne codzienne czynności bez automatycznego powracania do najbardziej niekorzystnego ustawienia.

Integracja nie oznacza pozostawania w jednej sztywnej pozycji przez cały dzień. Celem jest zwiększenie świadomości ciała i umiejętności aktywnego korygowania postawy w różnych sytuacjach.

To właśnie przeniesienie korekcji do codzienności odróżnia terapię od samego wykonywania zestawu ćwiczeń kilka razy w tygodniu.

Jak dobiera się ćwiczenia w koncepcji Rigo?

W terapii BSPTS ćwiczeń nie dobiera się wyłącznie na podstawie informacji, że pacjent ma skoliozę prawostronną lub lewostronną. Znaczenie ma dokładny układ łuków, rotacja, ustawienie miednicy, położenie tułowia, profil kręgosłupa oraz sposób kompensowania deformacji.

Fizjoterapeuta bierze pod uwagę między innymi:

• lokalizację i kierunek skrzywienia,
• liczbę łuków,
• rotację tułowia,
• ustawienie barków i miednicy,
• przesunięcie tułowia względem podłoża,
• kształt kręgosłupa widziany z boku,
• wiek i etap wzrostu dziecka,
• wynik badania radiologicznego, jeśli jest dostępny,
• stosowanie gorsetu,
• sprawność, wydolność i możliwości pacjenta,
• dolegliwości bólowe,
• wpływ skoliozy na codzienne funkcjonowanie.

Na tej podstawie określa się wzorzec skrzywienia i wybiera kierunki korekcji. Dwoje dzieci o podobnym kącie Cobba może więc otrzymać inne ćwiczenia, ponieważ ich tułów, miednica i kompensacje układają się inaczej.

Jak wygląda pierwsza wizyta?

Pierwsze spotkanie powinno rozpocząć się od dokładnego wywiadu. Fizjoterapeuta pyta między innymi o moment rozpoznania skoliozy, dotychczasowe kontrole, tempo wzrostu, dolegliwości, wcześniejszą terapię, aktywność fizyczną i ewentualne leczenie gorsetowe.

Podczas badania może ocenić:

• ustawienie głowy, barków, łopatek i miednicy,
• symetrię talii i klatki piersiowej,
• położenie tułowia w stosunku do miednicy,
• ruchomość kręgosłupa i stawów,
• rotację tułowia,
• kontrolę postawy,
• sposób oddychania,
• siłę i wytrzymałość mięśni,
• równowagę i koordynację,
• zachowanie sylwetki podczas siadu, stania i chodu.

Jeśli pacjent ma aktualne zdjęcie RTG, specjalista może wykorzystać zawarte w nim informacje do zaplanowania fizjoterapii. Rozpoznanie skoliozy i decyzje dotyczące badań obrazowych, gorsetu lub leczenia operacyjnego należą jednak do lekarza. Fizjoterapeuta nie powinien zlecać samodzielnego wykonywania kolejnych zdjęć wyłącznie na potrzeby pojedynczych ćwiczeń.

W FizjoFinezji pierwsza wizyta diagnostyczna dzieci w wieku od 2 do 18 lat może obejmować specjalistyczną ocenę wad postawy i skolioz, między innymi przy użyciu skoliometru oraz inklinometru.

Jak przebiega terapia BSPTS?

Początkowo terapeuta wyjaśnia pacjentowi charakter jego skrzywienia. Dziecko lub nastolatek powinien rozumieć, które obszary wymagają przesunięcia, wydłużenia, ekspansji lub stabilizacji. Edukacja jest ważna, ponieważ znaczna część terapii opiera się na aktywnej pracy i świadomej korekcji.

Następnie pacjent uczy się pozycji wyjściowych oraz kolejnych elementów korekcji. Terapeuta może wykorzystywać:

• lustra,
• drabinki,
• ścianę,
• wałki i podkładki,
• taśmy,
• piłki,
• tyczki lub lekkie przybory,
• dotyk i opór manualny.

Sprzęt nie jest jednak najważniejszym elementem metody. Ma ułatwiać osiągnięcie prawidłowego ustawienia, a nie wykonywać korekcję za pacjenta.

W miarę postępów ćwiczenia stają się bardziej samodzielne i funkcjonalne. Pacjent może wykonywać korekcję podczas siadu, stania, przenoszenia ciężaru ciała, ruchów kończyn, a następnie także w codziennych czynnościach.

Czy ćwiczenia BSPTS wykonuje się w domu?

Tak. Regularna praca pomiędzy wizytami jest ważnym elementem fizjoterapii skoliozy. Program domowy powinien być jednak indywidualnie przygotowany i przećwiczony z terapeutą.

Pacjent powinien wiedzieć:

• w jakiej pozycji rozpocząć ćwiczenie,
• w którym kierunku wykonać korekcję,
• gdzie skierować ekspansję,
• które mięśnie aktywować,
• jak rozpoznać powstawanie kompensacji,
• ile powtórzeń lub jak długo wykonywać zadanie,
• kiedy przerwać ćwiczenie.

Nie należy kopiować ćwiczeń przeznaczonych dla innej osoby ze skoliozą. Nawet podobnie wyglądające skrzywienia mogą wymagać przeciwnych kierunków korekcji.

Program domowy powinien być możliwy do realizacji w codziennym planie dziecka. Krótsze, regularne sesje wykonywane prawidłowo są bardziej wartościowe niż długi trening przeprowadzany sporadycznie i bez kontroli ustawienia.

BSPTS a metoda Schroth – czym się różnią?

Rigo Concept wyrasta z pierwotnych założeń metody Schroth. Oba podejścia wykorzystują trójwymiarową autokorekcję, specyficzny sposób oddychania, stabilizację i naukę kontrolowania postawy. BSPTS rozwinęło jednak własny system oceny, klasyfikacji wzorców skrzywienia oraz planowania korekcji.

Nie należy więc przedstawiać BSPTS jako przeciwieństwa terapii Schroth. Są to podejścia należące do grupy ćwiczeń specyficznych dla skoliozy i mające wspólne historyczne podstawy, ale różniące się organizacją procesu diagnostycznego, nazewnictwem oraz sposobem uczenia określonych strategii korekcji.

Więcej o drugim podejściu można przeczytać w artykule opisującym terapię ISST Schroth i leczenie skrzywień kręgosłupa.

BSPTS a metoda FITS

FITS i BSPTS są indywidualnie dobieranymi podejściami stosowanymi w terapii skolioz i zaburzeń postawy. W obu istotne są dokładna ocena pacjenta, aktywna korekcja, edukacja oraz utrwalanie nowego sposobu ustawienia ciała.

Nie są to jednak identyczne systemy. BSPTS rozwija zasady Rigo Concept i klasyfikację wzorców skoliozy wywodzącą się ze szkoły barcelońskiej. FITS jest polską metodą, która korzysta z własnego modelu diagnostycznego oraz zestawu technik przygotowujących pacjenta do korekcji i stabilizacji.

Dobór metody nie powinien opierać się na samym porównywaniu ich nazw. Najważniejsze są doświadczenie terapeuty, prawidłowa diagnostyka, dopasowanie programu do pacjenta oraz możliwość regularnego wykonywania zaleceń.

Więcej informacji o drugim systemie znajduje się w artykule „Metoda FITS – jak wspiera rozwój dzieci z zaburzeniami postawy?”. FizjoFinezja wymienia zarówno FITS, jak i BSPTS wśród stosowanych metod terapii.

Czy BSPTS może być stosowane razem z gorsetem?

Ćwiczenia specyficzne dla skoliozy mogą być prowadzone równolegle z leczeniem gorsetowym. Fizjoterapia nie zastępuje gorsetu, jeżeli został on zalecony przez lekarza, ale może wspierać pacjenta w:

• utrzymywaniu ruchomości,
• aktywnej korekcji postawy,
• oddychaniu w gorsecie,
• ograniczaniu niekorzystnych kompensacji,
• utrzymywaniu sprawności i aktywności,
• stosowaniu zasad korekcji podczas zdejmowania gorsetu,
• radzeniu sobie z codziennymi wymaganiami terapii.

Program musi uwzględniać rodzaj gorsetu, czas jego noszenia, etap leczenia oraz zalecenia lekarza i ortotyka. SOSORT wskazuje ćwiczenia specyficzne dla skoliozy jako element postępowania, który może towarzyszyć leczeniu gorsetowemu.

Dla kogo przeznaczona jest terapia BSPTS?

Podejście może być wykorzystywane przede wszystkim u dzieci i młodzieży ze skoliozą idiopatyczną. Zakres pracy zależy od wielkości skrzywienia, ryzyka progresji, wieku kostnego, tempa wzrostu oraz zaleceń lekarskich.

BSPTS może być również stosowane u wybranych dorosłych ze skoliozą oraz osób z niektórymi deformacjami kręgosłupa w płaszczyźnie strzałkowej. Cele terapii u dorosłych mogą częściej obejmować poprawę kontroli postawy, sprawności, wydolności i ograniczanie dolegliwości, a nie wpływanie na wzrost kręgosłupa.

Każda osoba wymaga indywidualnej kwalifikacji. BSPTS nie jest uniwersalnym programem na garbienie się, niespecyficzny ból pleców ani każdą niewielką asymetrię sylwetki. Oficjalny program szkoły obejmuje skoliozy i inne deformacje kręgosłupa, ale dobór postępowania zależy od rozpoznania oraz badania pacjenta.

Czy metoda BSPTS może zatrzymać skoliozę?

Nie można zagwarantować zatrzymania lub zmniejszenia każdej skoliozy. Przebieg skrzywienia zależy między innymi od wieku dziecka, etapu wzrostu, rodzaju i wielkości łuku, stopnia dojrzałości kostnej, historii rodzinnej oraz stosowania zaleconego leczenia.

Badania dotyczące ćwiczeń specyficznych dla skoliozy wskazują, że indywidualnie dobrane PSSE mogą wspierać postępowanie zachowawcze, poprawiać kontrolę postawy, symetrię tułowia, funkcjonowanie oraz jakość życia. Wyniki nie są jednak identyczne u wszystkich pacjentów, a ćwiczenia nie powinny zastępować kontroli ortopedycznej ani gorsetu, gdy istnieją do niego wskazania.

Najbardziej realistycznymi celami terapii mogą być:

• ograniczenie ryzyka pogłębiania się skrzywienia w okresie wzrostu,
• poprawa kontroli ustawienia tułowia,
• zwiększenie świadomości postawy,
• poprawa oddychania i ruchomości klatki piersiowej,
• lepsza tolerancja wysiłku,
• ograniczenie bólu lub zmęczenia,
• poprawa funkcjonowania w codziennym życiu,
• wsparcie leczenia gorsetowego.

Cele należy ustalać indywidualnie i regularnie aktualizować na podstawie rozwoju dziecka oraz wyników kontroli medycznych.

Czy podczas terapii dziecko może uprawiać sport?

Skolioza nie oznacza automatycznie rezygnacji z aktywności fizycznej. Ruch wspiera sprawność, wytrzymałość, zdrowie kości oraz samopoczucie dziecka. Ćwiczenia BSPTS mają jednak inne zadanie niż trening sportowy – są ukierunkowane na konkretny wzorzec skrzywienia.

Sport nie zastępuje więc fizjoterapeutycznych ćwiczeń specyficznych dla skoliozy, ale zwykle może je uzupełniać. Rodzaj aktywności należy dostosować do stanu pacjenta, dolegliwości, zaleceń lekarza i sposobu leczenia.

Szczegółowej konsultacji wymagają sytuacje, w których dziecko odczuwa ból, ma ograniczoną wydolność, szybko postępującą skoliozę, dodatkowe schorzenia albo wraca do treningów po operacji kręgosłupa.

Jaką rolę odgrywają rodzice?

Rodzice pomagają przede wszystkim w organizacji regularnej terapii i stworzeniu warunków do wykonywania zaleceń w domu. Nie powinni jednak samodzielnie poprawiać ustawienia dziecka ani kierować jego tułowia na podstawie zdjęcia lub filmu znalezionego w internecie.

Warto, aby rodzic:

• znał główne cele terapii,
• pomagał przygotować miejsce do ćwiczeń,
• przypominał o regularności bez wywierania presji,
• obserwował pojawianie się bólu lub nowych trudności,
• przekazywał terapeucie informacje o zmianach,
• wspierał dziecko podczas kontroli lekarskich,
• nie porównywał efektów z rezultatami innych pacjentów,
• pomagał włączać zasady ergonomii do codzienności.

Im starsze jest dziecko, tym większą odpowiedzialność za wykonywanie korekcji powinno stopniowo przejmować samodzielnie. Ważnym celem jest zbudowanie poczucia sprawczości, a nie przekonania, że sylwetka musi być nieustannie kontrolowana przez otoczenie.

Kiedy warto skonsultować postawę dziecka?

Konsultację warto rozważyć, gdy rodzic zauważa:

• nierówne ustawienie barków,
• jedną bardziej wystającą łopatkę,
• asymetrię talii,
• przesunięcie tułowia w jedną stronę,
• garb żebrowy widoczny podczas skłonu,
• różnicę w ustawieniu bioder,
• pogłębiającą się asymetrię sylwetki,
• ból pleców,
• szybkie męczenie się podczas siedzenia lub stania,
• wcześniej rozpoznaną skoliozę albo wadę postawy.

Sama obserwacja sylwetki nie wystarcza do rozpoznania skoliozy. Jeżeli badanie fizjoterapeutyczne wskazuje na możliwość strukturalnego skrzywienia, dziecko może wymagać konsultacji lekarskiej i odpowiednio dobranej diagnostyki.

BSPTS – Rigo Concept – najczęściej zadawane pytania

Źródła:

• Rigo Concept – Barcelona Scoliosis Physical Therapy School
• 2016 SOSORT guidelines: orthopaedic and rehabilitation treatment of idiopathic scoliosis during growth
•  Physiotherapy scoliosis-specific exercises
•  Physiotherapeutic Scoliosis-Specific Exercise Methodologies Used for Conservative Treatment of Adolescent Idiopathic Scoliosis
  
  

Powiązane artykuły

Uszkodzenie splotu ramiennego u dziecka – jak wygląda fizjoterapia?

Zaburzenia czucia głębokiego u dzieci – jak je rozpoznać i wspierać dziecko?

Dziecko stawia stopy do środka – skąd bierze się chód gołębi i kiedy reagować?