Zaburzenia czucia głębokiego u dzieci – jak je rozpoznać i wspierać dziecko?

Dziecko często wpada na meble, używa zbyt dużej siły, mocno naciska kredkę albo ma trudność z naśladowaniem określonych pozycji ciała? Takie zachowania mogą mieć różne przyczyny, ale niekiedy wskazują na zaburzenia czucia głębokiego, związane z nieprawidłowym odbieraniem lub wykorzystywaniem informacji płynących z mięśni, stawów i ścięgien. Informacje te tworzą tak zwane czucie głębokie, czyli propriocepcję.

Czucie głębokie pomaga nam określić położenie poszczególnych części ciała bez konieczności ich obserwowania. Umożliwia również dostosowanie siły ruchu, utrzymanie stabilnej pozycji oraz sprawne wykonywanie codziennych czynności. Trudności w tym obszarze mogą wpływać między innymi na równowagę, koordynację, postawę i samodzielność dziecka. Pojedynczy objaw nie wystarcza jednak do rozpoznania zaburzeń propriocepcji – zawsze należy ocenić całe funkcjonowanie dziecka.

Czym jest czucie głębokie?

Czucie głębokie, nazywane również propriocepcją, to zdolność układu nerwowego do rozpoznawania położenia i ruchu poszczególnych części ciała. Dzięki niemu możemy zamknąć oczy i nadal wiedzieć, czy ręka jest wyprostowana, kolano zgięte, a stopa oparta na podłożu.

Informacje proprioceptywne docierają do układu nerwowego przede wszystkim z receptorów znajdujących się w mięśniach, ścięgnach i stawach. Mózg łączy je z bodźcami pochodzącymi ze wzroku, dotyku oraz układu przedsionkowego odpowiadającego za odbieranie ruchu i położenia głowy.

Prawidłowe czucie głębokie pomaga dziecku:

• utrzymać równowagę i stabilną postawę,
• kontrolować położenie rąk i nóg,
• dostosować siłę do wykonywanej czynności,
• planować i wykonywać ruchy,
• sprawnie chodzić, biegać i pokonywać przeszkody,
• posługiwać się sztućcami, kredkami i przyborami szkolnymi,
• wykonywać czynności bez ciągłego kontrolowania ciała wzrokiem.

Propriocepcja rozwija się wraz z dojrzewaniem układu nerwowego i zdobywaniem doświadczeń ruchowych. Badania dzieci rozwijających się typowo wskazują, że dokładność wykorzystywania informacji o położeniu kończyn stopniowo zwiększa się od dzieciństwa do późnego okresu dojrzewania. Oznacza to, że pewna niedokładność ruchów u małego dziecka może być naturalna, ale istotne trudności utrudniające codzienne funkcjonowanie warto skonsultować.

Jak mogą objawiać się zaburzenia czucia głębokiego u dzieci?

Trudności w przetwarzaniu informacji proprioceptywnych mogą wyglądać inaczej u każdego dziecka. U jednych dominują problemy z koordynacją i oceną położenia ciała, natomiast inne intensywnie poszukują mocnych bodźców poprzez skakanie, przepychanie lub mocne przytulanie.

Uwagę rodziców mogą zwrócić następujące zachowania:

• częste wpadanie na meble, ściany lub inne osoby,
• potykanie się i trudność z omijaniem przeszkód,
• obserwowanie rąk albo nóg podczas wykonywania ruchu,
• trudność z naśladowaniem pozycji pokazanej przez drugą osobę,
• problemy z utrzymaniem równowagi,
• niepewność podczas wchodzenia po schodach,
• trudność z ocenieniem, jak wysoko należy podnieść nogę,
• używanie zbyt dużej albo zbyt małej siły,
• bardzo mocny lub wyjątkowo lekki nacisk kredki,
• częste łamanie zabawek albo przyborów,
• trudności z zapinaniem guzików i manipulowaniem drobnymi przedmiotami,
• problemy z nauką nowych czynności ruchowych,
• potrzeba stałego podpierania się lub opierania o przedmioty,
• szybkie męczenie się podczas utrzymywania pozycji siedzącej,
• częste poszukiwanie mocnego nacisku, ściskania i przepychania.

Objawy te nie są charakterystyczne wyłącznie dla zaburzeń czucia głębokiego. Podobne trudności mogą być związane między innymi z niedojrzałością motoryczną, osłabioną stabilizacją, problemami ze wzrokiem, równowagą, napięciem mięśniowym, uwagą albo planowaniem ruchu. Dlatego nie należy stawiać diagnozy na podstawie jednej obserwacji.

Poszukiwanie mocnych bodźców proprioceptywnych

Niektóre dzieci zachowują się tak, jakby potrzebowały więcej informacji płynących z mięśni i stawów, aby lepiej poczuć położenie własnego ciała. Mogą wtedy:

• bardzo mocno przytulać inne osoby,
• wpadać na poduszki lub kanapę,
• skakać z niewielkich wysokości,
• przepychać ciężkie przedmioty,
• zaciskać dłonie i szczękę,
• gryźć rękawy, kredki albo zabawki,
• mocno tupać podczas chodzenia,
• wybierać intensywne zabawy siłowe,
• przyjmować pozycje wywierające duży nacisk na stawy.

Samo zamiłowanie do biegania, skakania czy siłowania się nie oznacza zaburzeń. Wiele zdrowych dzieci potrzebuje intensywnej aktywności ruchowej. Znaczenie ma przede wszystkim częstotliwość zachowań, ich nasilenie oraz to, czy utrudniają naukę, zabawę, kontakty z innymi lub wykonywanie codziennych czynności.

Zbyt słabe dozowanie siły

Jednym z częściej zauważanych problemów jest trudność z dostosowaniem siły do zadania. Dziecko może mocno trzaskać drzwiami, przewracać kubki, ściskać inne osoby podczas zabawy albo uszkadzać przedmioty, mimo że nie robi tego celowo.

Możliwa jest również sytuacja odwrotna. Dziecko używa zbyt małej siły, ma problem z odkręceniem butelki, utrzymaniem sztućców, dociśnięciem klocków albo wyraźnym śladem kredki na papierze. Trudności mogą stać się bardziej widoczne po rozpoczęciu przedszkola lub szkoły, kiedy rosną wymagania związane z samodzielnością i pracą przy stoliku.

Czucie głębokie a postawa i równowaga

Propriocepcja uczestniczy w bieżącej kontroli ustawienia tułowia oraz kończyn. Jeżeli informacje o położeniu ciała są mało precyzyjne albo dziecko nie wykorzystuje ich wystarczająco sprawnie, utrzymanie stabilnej pozycji może wymagać większego wysiłku.

Rodzice mogą zauważyć, że dziecko:

• często zmienia pozycję przy stoliku,
• podpiera głowę ręką,
• opiera tułów o blat,
• owija nogi wokół krzesła,
• siedzi na jednej nodze,
• unika niestabilnego podłoża,
• porusza się ostrożnie i potrzebuje podparcia,
• ma trudności ze staniem na jednej nodze,
• niechętnie bierze udział w zabawach wymagających równowagi.

Takie zachowania mogą wynikać także z osłabionej stabilizacji tułowia, ograniczeń ruchomości, problemów przedsionkowych lub zwykłego zmęczenia. Ich przyczynę można określić dopiero na podstawie szerszej oceny funkcjonalnej.

Czucie głębokie a planowanie ruchu

Aby wykonać nową czynność, dziecko musi zaplanować kolejność ruchów, dobrać ich zakres oraz dostosować siłę. Informacje proprioceptywne pomagają mu kontrolować, czy ciało przyjęło oczekiwaną pozycję.

Przy trudnościach w tym obszarze dziecko może mieć problem z:

• nauczeniem się jazdy na rowerze,
• łapaniem i rzucaniem piłki,
• wykonywaniem pajacyków,
• odwzorowaniem ruchu pokazanego przez terapeutę lub nauczyciela,
• pokonaniem nowego toru przeszkód,
• ubieraniem się,
• zapinaniem zamków i guzików,
• nauką sekwencji ruchowych,
• uczestnictwem w zabawach zespołowych.

Nie musi to oznaczać, że dziecko nie rozumie polecenia albo nie chce współpracować. Czasami potrzebuje więcej prób, wolniejszej demonstracji i dodatkowej informacji o ustawieniu własnego ciała.

Jak rozpoznaje się trudności z czuciem głębokim?

Nie istnieje jeden prosty test, który samodzielnie pozwalałby potwierdzić zaburzenia propriocepcji. Ocena czucia głębokiego może obejmować różne próby badające rozpoznawanie pozycji stawów, kierunku ruchu, równowagę oraz reakcję ruchową na otrzymywane informacje. Metody oceny propriocepcji różnią się zakresem i sposobem wykonania, dlatego wyniki zawsze należy interpretować razem z obserwacją funkcjonalną dziecka.

Podczas konsultacji fizjoterapeuta może ocenić między innymi:

• postawę i stabilizację tułowia,
• napięcie oraz siłę mięśniową,
• zakres ruchomości stawów,
• równowagę statyczną i dynamiczną,
• sposób chodzenia i biegania,
• jakość wykonywania przysiadu,
• koordynację ruchów obu stron ciała,
• reakcje na zmianę podłoża,
• umiejętność naśladowania pozycji,
• sposób dozowania siły,
• wykonywanie czynności odpowiednich dla wieku dziecka.

W zależności od rodzaju trudności potrzebna może być także konsultacja z terapeutą zajęciowym, terapeutą integracji sensorycznej, pediatrą, neurologiem, ortopedą, okulistą albo innym specjalistą.

Kiedy warto skonsultować dziecko?

Konsultację warto rozważyć, gdy trudności:

• występują regularnie i nie zmniejszają się wraz z wiekiem,
• utrudniają dziecku codzienną zabawę lub naukę,
• wpływają na samodzielne ubieranie się i jedzenie,
• powodują unikanie aktywności ruchowych,
• prowadzą do częstych upadków albo urazów,
• utrudniają dziecku dotrzymanie kroku rówieśnikom,
• wywołują frustrację lub obniżają pewność siebie,
• współwystępują z opóźnieniem rozwoju ruchowego,
• pojawiają się razem z asymetrią lub nietypowym napięciem mięśniowym.

Pilnej konsultacji lekarskiej wymagają nagle pojawiające się zaburzenia równowagi i koordynacji, utrata wcześniej posiadanych umiejętności, osłabienie jednej strony ciała, zaburzenia świadomości, silny ból głowy albo objawy występujące po urazie.

Jak wspierać czucie głębokie dziecka w domu?

Najlepszym sposobem wspierania rozwoju czucia ciała jest różnorodna aktywność ruchowa dopasowana do wieku, możliwości oraz zainteresowań dziecka. Zabawa powinna być bezpieczna, dobrowolna i nie może powodować bólu.

Przepychanie i ciągnięcie

Dziecko może:

• pchać pudełko z lekkimi zabawkami,
• ciągnąć wózek,
• przesuwać poduszkę po podłodze,
• pomagać w przesuwaniu lekkiego kosza z praniem,
• przeciągać linę podczas zabawy.

Opór angażuje mięśnie i stawy, dostarczając wyraźnych informacji o pracy kończyn. Ciężar należy dobrać tak, aby dziecko mogło wykonać zadanie bez nadmiernego wysiłku i wstrzymywania oddechu.

Noszenie przedmiotów

Dobrym pomysłem może być przenoszenie:

• niewielkich książek,
• zabawek w koszyku,
• poduszek,
• lekkich zakupów,
• butelek z wodą dopasowanych do możliwości dziecka.

Nie chodzi o stosowanie dużego obciążenia, ale o włączenie naturalnego wysiłku mięśniowego w codzienną aktywność.

Tory przeszkód

Domowy tor można przygotować z poduszek, materaca, niskich stopni, tunelu i taśmy przyklejonej do podłogi. Dziecko może przechodzić nad przeszkodami, czołgać się, przeskakiwać, omijać przedmioty i przenosić zabawkę do wyznaczonego miejsca.

Takie zadania łączą informacje pochodzące z mięśni i stawów z pracą wzroku, równowagi oraz planowaniem ruchu. Aktywności związane z czuciem ciała, ruchem i bezpiecznym kontaktem z partnerem pojawiają się także w metodzie Weroniki Sherborne. Mogą obejmować między innymi kołysanie, turlanie, przepychanie i wspólne zmiany pozycji.

Zabawy w podporze

W zależności od wieku i możliwości można proponować:

• chodzenie na czworakach,
• przechodzenie przez tunel,
• pozycję „taczki” z podtrzymaniem nóg przez rodzica,
• przenoszenie zabawek w podporze,
• rysowanie na dużej kartce leżącej na podłodze.

Zabawy podporowe angażują obręcz barkową, tułów i kończyny górne. Jeżeli dziecko unika podporu, odczuwa ból albo wyraźnie traci stabilność, aktywność powinna zostać wcześniej skonsultowana z fizjoterapeutą.

Skakanie i lądowanie

Skoki obunóż, przeskakiwanie przez linię lub zeskakiwanie z bardzo niskiego stopnia mogą wspierać kontrolę całego ciała. Podłoże powinno być stabilne, a poziom trudności dostosowany do równowagi dziecka.

Ważniejsza od liczby powtórzeń jest jakość ruchu. Dziecko powinno lądować bez bólu, utraty równowagi i niekontrolowanego zapadania się kolan.

Zabawy z piłką

Rzucanie, łapanie, toczenie i kopanie piłki pomagają ćwiczyć ocenę kierunku, siły i odległości. Początkowo warto używać większej i lekkiej piłki oraz wykonywać zadanie z niewielkiej odległości.

Lepienie i ugniatanie

Zabawy masą plastyczną, ciastoliną, gąbką lub miękką piłeczką angażują dłonie i palce. Dziecko może ugniatać, wałkować, rozrywać i wciskać elementy w masę. Aktywność należy dostosować do wieku oraz bezpieczeństwa dziecka.

Czy dziecko potrzebuje „diety sensorycznej”?

Określenie „dieta sensoryczna” odnosi się do indywidualnie zaplanowanego zestawu aktywności dostarczających określonych bodźców w ciągu dnia. Nie powinien to być jednak przypadkowy zestaw ćwiczeń znaleziony w internecie.

To, że dziecko lubi skakać albo mocno się przytulać, nie oznacza automatycznie, że potrzebuje określonego programu sensorycznego. Zbyt intensywne, źle dobrane lub wykonywane w niewłaściwym momencie aktywności mogą powodować zmęczenie, rozdrażnienie albo jeszcze większe pobudzenie.

Jeżeli zachowania dziecka znacząco wpływają na codzienne funkcjonowanie, plan aktywności powinien wynikać z jego indywidualnej oceny.

Jak fizjoterapia może wspierać dziecko?

Fizjoterapia nie polega wyłącznie na dostarczaniu intensywnych bodźców. Jej celem może być poprawa sposobu, w jaki dziecko wykorzystuje informacje z ciała podczas konkretnych czynności.

W zależności od wyników badania terapia może obejmować:

• pracę nad stabilizacją tułowia,
• ćwiczenia równoważne,
• naukę kontrolowanego przenoszenia ciężaru ciała,
• zadania wymagające dozowania siły,
• ćwiczenia koordynacyjne,
• naukę nowych sekwencji ruchowych,
• aktywności na różnych podłożach,
• pracę nad funkcją ręki,
• wskazówki dotyczące codziennych zabaw i aktywności.

Cele powinny być funkcjonalne i możliwe do zaobserwowania. Zamiast ogólnego celu „poprawa propriocepcji” można pracować nad tym, aby dziecko pewniej wchodziło po schodach, rzadziej przewracało przedmioty, nauczyło się łapać piłkę albo dłużej utrzymywało stabilną pozycję przy stoliku.

Metody uzupełniające terapię dziecka

Jeżeli trudności z wykorzystywaniem informacji sensorycznych współwystępują z chorobą neurologiczną, zaburzeniami napięcia lub znacznym ograniczeniem funkcji ruchowych, fizjoterapeuta może rozważyć dodatkowe metody wspierające pracę układu nerwowo-mięśniowego.

Jednym z rozwiązań dostępnych w FizjoFinezji jest terapia NISE-Stim, wykorzystująca nieinwazyjną stymulację rdzenia kręgowego. Sposób prowadzenia terapii i parametry stymulacji są dobierane indywidualnie, a rodzice mogą otrzymać przygotowany protokół umożliwiający kontynuowanie określonych działań w domu.

NISE-Stim nie należy jednak traktować jako uniwersalnego zabiegu „na zaburzenia czucia głębokiego” ani zamiennika aktywnej fizjoterapii. Decyzja o jego zastosowaniu powinna wynikać z diagnozy, stanu zdrowia, możliwości dziecka i ustalonych celów funkcjonalnych.

Czego nie należy robić?

Rodzice nie powinni:

• zmuszać dziecka do aktywności, które wywołują lęk lub ból,
• stosować dużych obciążeń bez konsultacji,
• wykonywać mocnych docisków na kręgosłup i stawy,
• korzystać ze sprzętu do elektrostymulacji bez kwalifikacji i instruktażu,
• przypisywać każdego potknięcia zaburzeniom czucia głębokiego,
• rezygnować z diagnostyki, gdy objawy się nasilają,
• porównywać sprawności dziecka wyłącznie z rówieśnikami.

Celem nie jest dostarczenie jak największej liczby mocnych bodźców. Ważniejsze jest znalezienie aktywności, które pomagają dziecku lepiej wykonywać konkretne czynności i nie powodują przeciążenia.

Zaburzenia czucia głębokiego u dzieci – FAQ

Powiązane artykuły

BSPTS – Rigo Concept. Na czym polega terapia skoliozy?

Uszkodzenie splotu ramiennego u dziecka – jak wygląda fizjoterapia?

Dziecko stawia stopy do środka – skąd bierze się chód gołębi i kiedy reagować?